Przyroda chroniona

Parki Narodowe
Park Narodowy obejmuje obszar chroniony, wyróżniający się szczególnymi wartościami naukowymi, przyrodniczymi, społecznymi, kulturowymi i wychowawczymi, o powierzchni nie mniejszej niż 1000 ha, na którym ochronie podlega całość przyrody oraz swoiste cechy krajobrazu. Wszelkie działania na terenie parku narodowego podporządkowane są ochronie przyrody i mają pierwszeństwo przed wszystkimi innymi działaniami. Parki narodowe są udostępnione do zwiedzania pod określonymi warunkami.

Na terenie powiatu usytuowany jest 1 park narodowy, który tylko częściowo znajduje się na obszarze powiatu.

Park Narodowy "Ujście Warty" utworzony został 19 czerwca 2001 roku. Położony jest on przy granicy polsko-niemieckiej i obejmuje gminy: Kostrzyn, Witnicę, Słońsk, Górzycę. Powierzchnia całego parku narodowego wynosi 7955,86 ha. Na gminę Witnica przypada 3354,28 ha; a na gminę Kostrzyn 56,66 ha; co stanowi, że na powiat gorzowski przypada 42,87 % całego parku.

Krajobraz parku tworzą głównie podmokłe łąki, turzycowiska, łany manny i mozgi oraz zarośla wierzbowe. Cały teren poprzecinany jest starorzeczami, kanałami, rowami oraz fragmentami dróg i grobli. Na trenie parku stwierdzono lęgi ponad 140 gatunków ptaków wodnych i błotnych, są to między innymi: 4 gatunki perkozów, 7-8 gatunków kaczek, 5 gatunków chruścieli, 9-10 gatunków ptaków siewkowych. Aż 26 gatunków ptaków gniazdujących w parku należy do zagrożonych wyginięciem, są to: wodniczka Acrocephalus paludicola, derkacz Crex crex, rycyk Limosa limosa, żuraw Grus grus, bąk Botaurus stellaris, bączek Ixobychus minutus, czy też rybitwa czarna Chlidonias nigec. Bardzo liczne pierzą się na tym terenie kaczki krzyżówki, cyraneczki, gęsi gęgawy, łabędzie nieme i łyski. W okresie migracji jesiennej park jest miejscem koncentracji gęsi zbożowej i białoczelnej, a w okresie zimowym zimują łabędzie krzykliwe i orły bieliki. Ponadto stwierdzono występowanie 34 gatunków ssaków. Te, które znajdują się w Polskiej Czerwonej Księdze to: wydra i bóbr europejski.

Zbiorowiska roślinne reprezentują wysoki poziom różnorodności biologicznej (390 gatunków roślin naczyniowych i blisko 50 zespołów roślinnych). Celem utworzenia Parku Narodowego "Ujście Warty" był między innymi rozwój turystyki ekologicznej i edukacji przyrodniczej. Cele te realizowane są poprzez udostępnienie naukowe, turystyczne i edukacyjne zasobów przyrodniczych parku w sposób nie kolidujący z potrzebami ich ochrony. Obszar parku posiada także opracowany program koncepcji rozwoju turystyki przyjaznej środowisku, a także rozwiązany został problem wędkarskiego wykorzystywania wód z korzyścią dla ochrony przyrody (wędkarze otrzymali pozwolenie wodno-prawne na szczególne korzystanie z wód).

Park narodowy prawidłowo zarządzany, kładący nacisk na udostępnienie zasobów przyrody dla turystyki kwalifikowanej, stanowić może szansę rozwoju agroturystyki. Nie bez znaczenia jest bliskość zachodniej granicy państwa oraz Berlina.

Parki krajobrazowe
Park krajobrazowy jest obszarem chronionym ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe. Celem jego utworzenia jest zachowanie, popularyzacja i upowszechnienie tych wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju. Obszary te winny stanowić strefy ciszy oraz obszary bezinwestycyjne, podlegające jednak mniej rygorystycznym zasadom ochrony. Podstawową formą turystycznego wykorzystania parków jest udostępnienie ich dla ruchu krajoznawczego oraz dla turystyki kwalifikowanej.

W powiecie gorzowskim istnieją 2 parki krajobrazowe, które tylko częściowo położone są na obszarze powiatu.

Park Krajobrazowy "Ujście Warty" utworzony w 1996 roku zajmuje obecnie obszar 20 532,46 ha. Obejmuje on gminy: Słońsk, Witnicę, Kostrzyn, Boleszkowice i Górzycę. Gmina Witnica zajmuje 4 369,74 ha parku; a gmina Kostrzyn 872,4 ha; co stanowi, że na teren powiatu gorzowskiego przypada 25,53 % całego parku.

W centrum parku znajduje się fragment Kostrzyńskiego Zbiornika Retencyjnego, którego większa część weszła w skład Parku Narodowego "Ujście Warty". Cechą dominującą w krajobrazie są rozległe i podmokłe łąki i pastwiska. Przecinająca je sieć rzek i kanałów jest pozostałością rozbudowanej niegdyś sieci hydrograficznej rzeki Warty. Lasy zajmują tylko kilka procent powierzchni, są jednak niezwykle cenne. Park ten nie posiada otuliny. Ochroną objęte zostały tereny podmokłe w dolinach dużych rzek, mających istotne znaczenie dla rozrodu i bytowania ptactwa wodnego i błotnego. W świecie roślin i zwierząt stwierdza się istnienie 30 gatunków ssaków i ponad 390 gatunków roślin naczyniowych w blisko 50 zespołach roślinnych.

W granicach parku jest wiele rozproszonych, lecz wartych zwiedzenia zabytków architektury i obiektów o historycznym znaczeniu. Ewenementem Kostrzyna są wzniesione na brzegu Odry ruiny twierdzy z widocznymi fortami z XVI wieku, pozostałościami zamku, kościoła, kamienic i torów tramwajowych z 1925 roku. W Dąbroszynie znajduje się kompleks pałacowo folwarczny z XVII wieku i przyległy park w stylu barokowym.

Barlinecko-Gorzowski Park Krajobrazowy utworzony został w 1991 roku na terenie Puszczy Barlineckiej. Park położony jest na obszarze dwóch województw: lubuskiego z powiatem gorzowskim (gmina Kłodawa) i powiatem strzelecko-drezdeneckim i zachodniopomorskiego. Powierzchnia całkowita parku wynosi 23 982,91 ha, przy czym gmina Kłodawa zajmuje 8625,0 ha, co stanowi 35,96 % ogółu. Park posiada także swoją otulinę, której powierzchnia całkowita wynosi 33 080,00 ha. Na gminę Kłodawa przypada 8 170,00 ha otuliny, co stanowi 25 % całkowitej jej powierzchni. Krajobraz tej części parku tworzą rozległe bory sosnowe, południkowo poprzecinane rzeczkami Santoczną i Kłodawką. Wraz z długimi i wąskimi jeziorami rynnowymi tworzą one krajobraz ciągów wodnych, zacienionych lasem. Lasy stanowią 81,3 % całego parku, natomiast wody 4,7 %.

Ochroną objęta została Puszcza Gorzowska wraz z licznymi jeziorami i rzekami oraz unikalnymi walorami krajobrazu, a także zasoby kultury materialnej. Na terenie parku stwierdzono występowanie ok. 700 gatunków roślin naczyniowych, 140 gatunków porostów i ponad 100 lęgowych gatunków ptaków. W świecie roślin występują: sosna, brzoza omszona, widłak jałowcowy, bagno zwyczajne (roślina trująca), ramienice, jezierza morska, zdrojka, chroniona kocanka piaskowa, macierzanka, rośliny kwasolubne (owadożerna rosiczka, żurawina błotna o smacznych owocach), olsz źródliskowy, a także żyzne buczyny pomorskie z zawilcem gajowym, konwalijką dwulistną, ziarnopłonem wiosennym, wiechliną gajową i perłówką jednokwiatową.

Dobra jakość wód stwarza dogodne warunki dla: bobrów, wydry zimorodki, gągołów, traczy, zaskrońców, ważek, małży, raków, pstrągów, szczupaków, okoni. Wśród gadów występują: padalce, jaszczurki, gniewosze i żmije. Ochronie podlegają także wsie, których układy przestrzenne, zachowane do dzisiaj są świadkiem przeszłości, opowiadającym o charakterze działalności człowieka. W kłodawskiej części parku są to wsie: Lubociesz, Łośno, Rybakowo, Santoczno i Zdroisk.

Ze względu na atrakcyjność terenu, park w pełni spełnia warunki wymagane w obiektach przeznaczonych dla potrzeb turystyki i rekreacji. Urozmaicona rzeźba terenu, mała ilość dróg bitych wewnątrz parku preferują różnego rodzaju formy turystyki pieszej i rowerowej. Atrakcyjne, malowniczo położone jeziora zachęcają do uprawiania sportów wodnych typu - żeglarstwo i kajakarstwo. Nie bez znaczenia jest szybki dojazd utwardzonymi drogami w rejon strefy ochronnej, gdzie zlokalizowana jest infrastruktura turystyczna. Korzystny wpływ na rozwój turystyki wywiera również bliskość Gorzowa Wlkp. Kompromisem pomiędzy ścisłą ochroną przyrody a turystyką i wypoczynkiem jest istnienie: szlaków pieszych, rowerowych, wodnych, obiektów turystycznych typu: ośrodki wczasowe, pola biwakowe, plaże, ośrodki agroturystyczne. Istnienie parków krajobrazowych na obszarze powiatu gorzowskiego zapobiega niekorzystnym zmianom środowiska przyrodniczego, spowodowanym m.in. naporem indywidualnego budownictwa letniskowego, o niskim standardzie. Tym samym tworzy możliwości wypoczynku społeczeństwa w warunkach minimalnego skażenia środowiska.

Rezerwaty przyrody
Rezerwat Przyrody jest obszarem obejmującym zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym ekosystemy, w tym siedliska przyrodnicze, a także określone gatunki roślin i zwierząt, elementy przyrody nieożywionej, mające istotną wartość ze względów naukowych, kulturowych bądź krajobrazowych. W rezerwacie ochronie podlega całość przyrody, chociaż zwykle jeden z jej składników jest głównym przedmiotem ochrony. Z tego powodu dzieli się rezerwaty na wiele rodzajów. 19 czerwca 2001 roku przestał funkcjonować największy rezerwat w woj. lubuskim rezerwat "Słońsk". Zastąpiony został przez Park Narodowy "Ujście Warty". W powiecie gorzowskim występuje 10 rezerwatów przyrody, w większości są to rezerwaty leśne, częściowe.

Obszary chronionego krajobrazu
Obszary chronionego krajobrazu to tereny wyróżniające się krajobrazowo o zróżnicowanych ekosystemach, wartościowe w szczególności ze względu na możliwość zaspokajania potrzeb związanych z masową turystyką i wypoczynkiem, lub istniejące, albo odtwarzane korytarze ekologiczne.

Powierzchnia obszarów chronionego krajobrazu w powiecie gorzowskim wynosi 32.317 ha.

Przez teren powiatu przebiegają korytarze ekologiczne, którymi są: pradoliny, doliny rzeczne, rynny jeziorne i inne obniżenia terenowe oraz obszary leśne. Łączą one wielkoprzestrzenne formy ochrony przyrody w Ekologiczne Systemy Obszarów Chronionych, do których zalicza się Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką i Pradolinę Warszawsko-Berlińską oraz szereg korytarzy wewnętrznych.

Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy
Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy jest formą ochrony indywidualnej. Według ustawy o ochronie przyrody wyznacza się go w celu ochrony wyjątkowo cennych fragmentów krajobrazu naturalnego i kulturowego, dla zachowania jego wartości estetycznych.

W gminie Witnica znajduje się Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy "Jezioro Wielkie" o powierzchni 236,3 ha. Ochroną objęto bór sosnowy otaczający jezioro o tej samej nazwie, kilka mniejszych jezior oraz 3 wyspy porośnięte dębem i miejsce gniazdowania, żerowania i odpoczynku ptaków wodnych.

Użytki ekologiczne
Inną formą ochrony przyrody są użytki ekologiczne. Według ustawy o ochronie przyrody są to zasługujące na ochronę pozostałości ekosystemów, mających znaczenie dla zachowania unikatowych zasobów genowych i typów środowisk, jak: naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i śródleśne "oczka wodne", kępy drzew i krzewów, bagna, torfowiska, płaty nieużytkowanej roślinności, starorzecza itp. Są one uzupełnieniem systemu obszarów chronionych, pozwalając objąć ochroną nawet niewielkie powierzchniowo obiekty przyrody ożywionej i nieożywionej. Najczęściej są to pozostałości naturalnych ekosystemów, które nie mogą być użytkowane gospodarczo, a które zwykle otoczone są terenami zmienionymi przez człowieka.

Na obszarze powiatu występuje 38 obiektów w postaci użytków ekologicznych o łącznej powierzchni 70,73 ha. Największą ich powierzchnię posiada gmina Kłodawa (26,22 ha), a najmniejszą gmina Santok (1,82 ha).

Parki zabytkowe
Parki tworzą przejście od walorów przyrodniczych do kulturowych, są bowiem zarówno dziełem natury, jak i twórczej, kompozycyjnej i artystycznej działalności człowieka. Według Kowalczyka (2001) "w parkach i ogrodach występuje zieleń sztucznie posadzona, częste są także budowle, sztuczne zbiorniki wodne, rzeźby. Niektóre z parków są chętnie odwiedzane przez turystów, dlatego należy je uznać za walory turystyczne, a nie zagospodarowanie turystyczne".

Na terenie powiatu występują parki wiejskie i parki miejskie o bogatym składzie gatunkowym drzew, położone na bardzo urozmaiconym pod względem ukształtowania powierzchni terenie. Posiadają one duże walory poznawcze, estetyczne i krajobrazowe. Miłośników zieleni miejskiej mogą zachwycać przede wszystkim gorzowskie parki, ogrody i zieleńce, zajmujące blisko 130 hektarów. Dzięki temu Gorzów Wlkp. zasługuje na miano "miasta zieleni". Wśród parków wiejskich najatrakcyjniejsze są parki zabytkowe, które zakładane były z zasady przy reprezentacyjnych rezydencjach, pałacach i dworach - jako upiększenie siedzib przedstawicieli bogatszych warstw społeczeństwa.
 

Pomniki przyrody
Pomniki przyrody są to pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno-pamiątkowej i krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów. W szczególności są to sędziwe i okazałych rozmiarów drzewa i krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe, jaskinie.

Na obszarze powiatu gorzowskiego zatwierdzonych jest 283 pomników przyrody, a w powiecie grodzkim 20, w tym:

    * pojedyncze drzewa - 271 sztuk,
    * grupy drzew - 27 obiektów,
    * głazy narzutowe - 5 sztuk.

Najbogatsze zasoby pomników przyrody posiada gmina Deszczno -220 obiektów. Wszystkie są tworami przyrody żywej pod postacią okazałych drzew. Dominującym gatunkiem są dęby szypułkowe, pozostałe gatunki to topole i wiąz.

Na terenie gminy Witnica zatwierdzonych jest 36 pomników przyrody, którymi są: dęby, klony, jesiony, wiązy, buki, graby, topole, lipy i 1 pomnik przyrody nieożywionej - 2 głazy narzutowe. W gminie Kłodawa spośród 15 pomników przyrody, większość stanowią gatunki drzew takich jak: dęby i buki, a zdecydowaną mniejszość głazy narzutowe.

W gminie Lubiszyn występuje 6 pomników (wszystkie są tworami przyrody ożywionej), w gminie Santok - 4 (3 dęby i 1 topola), w Kostrzynie znajduje się obiekt - 11 dębów, a w Bogdańcu - 1 dąb. Wspomnieć należy o Gorzowie Wlkp., gdzie zwiedzić można 20 pomników przyrody.
 

Muzea przyrodnicze
Muzea przyrodnicze należą do grupy walorów przyrodniczych utworzonych przez człowieka. W Kostrzynie znajduje się Muzeum Przyrodnicze, które zawiera ekspozycje przyrodnicze typu: "Przyroda dolin rzecznych" i "Przyroda miasta". Przy muzeum działa Biuro Informacji Turystycznej Ekoregionu "Ujście Warty". Możliwe jest tu uzyskanie informacji o Parku Narodowym i Krajobrazowym, historii Kostrzyna i okolicy. Muzeum prowadzi także wypożyczalnię rowerów.

Ogrody zoologiczne
Wśród ogrodów zoologicznych szczególnie duże zainteresowanie budzą ogrody typu "safari", gdzie zwierzęta, żyjące w dużych stadach, przebywają na wielkich wybiegach urządzonych w taki sposób, aby w jak największym stopniu przypominały naturalne warunki życia zwierząt.

Takim ogrodem zoologicznym jest "Zoo Safari" w Świerkocinie. Przystosowane jest ono do przejazdu autobusem i samochodem w sekcjach: Ameryka Południowa, Mongolia, Afryka i Indie. Spotkać tu można wiele interesujących zwierząt: bawoły, lamy, zebry, antylopy, strusie, wielbłądy, lwy, kangury i inne. Na terenie zoo pieszego można nabyć dokładniejszych informacji o zwierzętach. Na cenę biletu (11-15 zł) składają się: objazdowa wycieczka po safari, piesze zoo, karuzele, parking i los loterii promocyjnej.